DOBROVIĆ I BRAŠOVAN – DVE ISPREPLETANE STVARALAČKE BIOGRAFIJE

/in /by

Karijere istaknutih srpskih arhitekata novijeg doba Nikole Dobrovića (1897–1967) i Dragiše Brašovana (1887–1965), bile su povezane mnogim nitima koje sa istorijske distance zaslužuju problemski osvrt. Iako izraziti individualci, uspešni i uticajni u svim oblastima stručnog rada, po mnogim parametrima smatrani uzornim autorima, nisu delili iste ideološko-estetske stavove, a ni stil javnog istupanja. U istoriografskim vrednovanjima novijeg srpskog graditeljstva, obe ličnosti su sagledavane u svetlu stvaralačkih zasluga, pri čemu im je pripisana temeljna uloga u razvoju arhitektonske struke, njene kulturološke i umetničke afirmacije. Kao produktivni pregaoci koji su nastupali sa suprotstavljenih polova stručne scene, Dobrović i Brašovan su dobili podjednako visoka društvena i stručna priznanja, ali i slojevitu istoriografsku valorizaciju.

GENERALŠTAB NIKOLE DOBROVIĆA KAO MEMORIJSKI TOPOS U 21. VEKU

/in /by

U radu se kreće od pretpostavke da je urbana struktura svojevrsni mnemotehnički mehanizam, to jest, kako je to efektno sročio Luis Mamford da „u gradu vreme postaje vidljivo”. Osnovno mnemotehičko polazište jeste da postoji veza između slika/predstava (imagines) i mesta (loci), te da se u svesti onoga ko tu vezu uspostavlja može prizvati i sećanje (memoria) na određeni sadržaj. Preneseno u domen urbane strukture, grad postaje mesto ispunjeno slikama koje tvore naročit memorijski pejzaž. U tom kontekstu reperna arhitektonska dela imaju izrazitu važnost. Stoga će se u ovom radu, a polazeći od navedenih pretpostavki, ispitivati mesto zgrade Državnog sekretarijata za narodnu odbranu (poznate kao „Generalštab”) arhitekte Nikole Dobrovića u memorijskom pejzažu Beograda. S tim u vezi, uzeće se u obzir značaj Generalštaba kao spomenika kulture, te njegova baštinska vrednost, ali i koherentnost predloga za prenamenu i rekontekstualizaciju ovog kompleksa. Brzina kojom je Generalštab, za nešto više od pola veka trajanja, menjao svoju memorijsku konotaciju, od arhitekonskog spomenika (kao metafora Sutjeske ili artikulacija Bergsonove filozofije), preko mesta stradanja (nakon NATO bombardovanja 1999), do poligona za političko žongliranje društvenim resursima (21. vek), ukazuje na nestalnost memorijskih sadržaja, te i na potrebu za njihovim očuvanjem.

DOBROVIĆEVI NEREALIZOVANI PROJEKTI POLITIČKO-SPORTSKOG STADIONA I FISKULTURNOG POJASA

/in /by

Sport je i pre Drugog svetskog rata zauzimao značajnu ulogu u popularnoj kulturi Beograda. Četvrtu deceniju dvadesetog veka obeležile su i ambiciozne ideje povodom izgradnje trajnog stadiona. Međutim, društvene i političke okolnosti podjednako su sprečile realizaciju monumentalnih graditeljskih zamisli. Iako je završetak Drugog svetskog rata doneo korenite promene u jugoslovenskom društvu, dolazak Komunističke partije Jugoslavije na čelo države nije podrazumevao potpuni raskid sa arhitekturom iz prethodnog perioda. Jedan od primera koji potvrđuje kontinuitet i dijalog sa predratnim urbanističkim idejama na polju sportske arhitekture su i projekti Nikole Dobrovića iz 1946. godine za Političko-sportski stadion u Donjem gradu Beogradske tvrđave i Fiskulturni pojas od Autokomande do Banjice. Kako se istoriografija do sada nije detaljnije bavila ovim nerealizovanim projektima, potrebno je da se oni podrobnije istraže, kao i da se utvrdi potencijalna veza sa predratnim rešenjima slične namene. Takođe je od značaja rasvetliti moguće razloge zbog kojih su ovi projekti ostali nerealizovani.

DELOVANJE NIKOLE DOBROVIĆA NA JADRANU

/in /by

Ovim radom se istražuju projektantske aktivnosti arhitekte Nikole Dobrovića (1897–1967) na Jadranskom primorju tokom četvrte decenije 20. veka, prikazane kroz konkursne projekte i realizacije turističke arhitekture u Splitu i Dubrovniku, kojima je dat značajan doprinos razvoju međuratnog arhitektonskog modernizma i avangardne misli, ali i podstrek razvoju savremene turističke privrede međuratne Jugoslavije. Kroz nekoliko projekata turističke namene na Jadranu (kupalište, dvorana za zabavu, hotel, centar turističkog saveza), na kojima su postignuti visoki arhitektonski i estetski dometi međuratnog modernizma, arhitekta Dobrović je istovremeno ukazao na potrebno usmerenje razvoja savremene turističke izgradnje oblikovane prema zahtevima novih turističkih aktivnosti. Iako su neki od ovih projekata ostali nerealizovani, jer za njih nije bilo razumevanja u ondašnjoj stručnoj javnosti i društvenom miljeu, u Dobrovićevom opusu oni predstavljaju izraz visokih modernističkih stremljenja svojstvenog prosedea u jugoslovenskoj arhitektonskoj praksi tridesetih godina. Tržišni aspekti u turizmu su podsticali težnju investitora za izgradnjom hotela koji bi pratili nove standarde u hotelijerstvu i time zadovoljili prohteve zahtevnih gostiju, koji su, posećujući evropska turistička odredišta, osetili kvalitet standardizovane hotelske usluge. Uz primenjene modernističke principe u arhitekturi hotela „Grand” na Lopudu pokraj Dubrovnika, jedinstvenom primeru moderne hotelske arhitekture u Jugoslaviji, arhitekta je težio i socijalnoj komponenti savremenog turizma prilagođenog novom profilu turiste.

NIKOLA DOBROVIĆ: KONKURS ZA POZORIŠTE U NOVOM SADU IZ 1928–1929. GODINE

/in /by

Tokom međuratnog perioda u Novom Sadu, kao i u drugim gradovima tadašnje zemlje, bila je uobičajena praksa raspisivanja javnih konkursa za objekte za koje je procenjeno da imaju određenu vrednost ne samo za svoje buduće korisnike već i za nešto što bi mogli nazvati ukupnom arhitektonskom estetikom jednog grada. Po projektnom zadatku bio je to konkurs za podizanje nove zgrade Srpskog narodnog pozorišta (SNP), održanog krajem 1928. i tokom prve polovine 1929. godine. Na konkursu je učestvovao veliki broj domaćih arhitekata iz čitave zemlje, kao i nekoliko arhitekata koji su živeli u inostrantvu, kakav je slučaj i sa Nikolom Dobrovićem, tada nastanjenim u Pragu. Faktički konkurs na kraju nije uspeo a od izgradnje nove pozorišne zgrade ubrzo se sasvim odustalo. Ipak ostali su sačuvani opis i komentari Koste Strajnića, kao i izgled nekoliko arhitektonskih projekata koji su bili ocenjeni kao uspeli. Na prvom mestu je konkursni rad arhitekte Nikole Dobrovića koji je i pored nesumnjivog kvaliteta i najboljeg plasmana, u krugovima koji su odlučivali, označen kao „nedovoljno moderan za novosadsku sredinu’’. Lokacija na kojoj je bila predviđena izgradnja pozorišta ubrzo je postala svojevrsna raskrsnica na kojoj su izgrađeni danas već klasični primeri moderne srpske arhitekture. Tako je, različitim spletom istorijskih okolnosti, Novi Sad ostao ne samo bez nove zgrade za Srpsko narodno pozorište već i bez dela arhitekte Nikole Dobrovića, velikana srpske modernističke arhitekture.

GRADITELJSKA DELATNOST ARHITEKTE NIKOLE DOBROVIĆA U PRAGU (1922–1933)

/in /by

Počeci graditeljske aktivnosti arhitekte Nikole Dobrovića mogu se i moraju posmatrati kao integralni deo kompletnog graditeljskog opusa ovog jugoslovenskog arhitekte. Zbog toga je najraniji ili „praški period” od jedinstvenog istoriografskog značaja za proučavanje svih sintagmi u budućem Dobrovićevom radu koje su emitovale nedvosmislene poruke ranog purističkog oblikovanja prostora, ekstenzivne estetike fasadnih platna i ekspresionističkih momenata u oblikovanju specifičnog graditeljskog rečnika. Nepotpuno istraženo graditeljsko delovanje arhitekte Dobrovića neposredno nakon okončanja studija u Pragu i specijalizacije u Parizu nam otkrivaju do danas manje poznati arhivski dokumenti i relativno proučena tehnička građa iz perioda od 1922. do 1933. godine. Indikativno je da su u navedenom periodu Dobrovićeva najznačajnija graditeljska ostvarenja iz njegove rane faze umetničkog stvaralaštva, poput: Jugoslovenskog doma kralja Aleksandra Karađorđevića (1929–33), do danas izazivala nepodvojenu pažnju stručne i naučne kako domaće tako i inostrane, naročito češke savremene istoiriografske misli. U kontekstu proučavanja istog perioda nameću se još uvek otvorena pitanja rešavanja autorizacije i intenziteta profesionalnog učešća u projektovanju i realizaciji još nekoliko objekata u okviru sanitetskog kompleksa Masarikovih domova u Krču pored Praga o čemu je i Dobrović svojevremeno komentarisao.

OSNOVNI PRINCIPI ARHITEKTURE NIKOLE DOBROVIĆA

/in /by

U periodu od pedeset godina, koliko je prošlo od smrti arhitekte Nikole Dobrovića (1897–1967), o njegovom bogatom projektantskom opusu preduzeto je niz ozbiljnih istoriografskih i naučnih istraživanja. U jednoj od prvih detaljnih studija, u članku pod naslovom „Nikola Dobrović ili o povećanju s vremenom”, kao rezime prethodnih analiza navedeno je devet ključnih principa Dobrovićeve arhitekture. Ovaj rad je koncipiran kao imaginarni dijalog sa autorom predmetne studije, Rankom Radovićem (1935-2005), Dobrovićevim studentom i saradnikom, takođe vrsnim arhitektom i urbanistom, profesorom i teoretičarem savremene arhitekture. Imajući u vidu rezultate novijih istraživanja, rad nastoji da dokumentuje i kritički preispita njegove rane uvide i tumačenja, i ponovo, iz savremene istorijske perspektive, ukaže na vrednost koju imaju, kako navodi Radović, Dobrovićeve „poruke i vesti, reči i ideje, crteži i građevine, ’valjani’ prostor koji je uvek i deo sveta”.

NIKOLA DOBROVIĆ 2017. GODINE

/in /by

Delo Nikole Dobrovića u današnjem trenutku može da deluje kao skoro jednako aktuelno koliko je bilo u prethodnim decenijama. Takav utisak, međutim, ukoliko taksativno razmotrimo fenomen, više ne odgovara realitetu u godini 2017. Raščlanjavanje opusa Nikole Dobrovića na njegove delove: građeni arhitektonski, urbanistički, pisani istoriografski, pedagoški, pisani teorijski rad, kao i na stanje po današnjim, novonastalim državama koje nominalno baštine njegovo delo, pokazaće bitno skeptičniju sliku od one koja je do nedavno vladala u našoj javnosti, u Srbiji. Sudbina Dobrovićevog glavnog arhitektonskog dela, nekadašnjeg kompleksa zgrada Generalštaba i Ministarstva odbrane u Beogradu, paradigmatična je za sudbinu ukupnog stanja Dobrovićevog dela danas. U tom smislu neophodno je razmotriti pojam „aktivne baštine”, kao antinomiju onome što bismo tretirali kao virtuelno „sećanje na baštinu”. Sumrak urbanizma u Srbiji drugi je negativni fenomen koji je posredno zadesio Dobrovićevo nasleđe i njega samog kao pionira savremene urbanističke misli kod nas. Treća linija rada je razmatranje kako je struktura Dobrovićevog ukupnog opusa do sada inače bila vrednovana kod nas i da li su vrednosti bile objektivno međusobno pozicionirane, s posebnim osvrtom na posleratni period i ostvarena dela u Crnoj Gori i nerealizovane projekte u Beogradu.

BARANJA U VREME NOVOSADSKE VELIKE NARODNE SKUPŠTINE I STVARANJA JUGOSLOVENSKE DRŽAVE 1918. GODINE

/in /by

Rad je posvećen kratkom, ali dinamičnom periodu u istoriji Baranje i to u vreme stvaranja prve jugoslovenske države. Kada je reč o prostoru južne Ugarske (Banat, Bačka, Baranja) prelomni događaji su kulminaciju imali na novosadskoj Velikoj narodnoj skupštini 25. novembra 1918. godine, kada je doneta odluka da se ove teritorije otcepe od Austro-Ugarske Monarhije i pripoje Kraljevini Srbiji, odnosno budućoj jugoslovenskoj državi. Cilj rada je da sintetički prikaže i objasni procese i događaje u Baranji neposredno uoči i za vreme Velike narodne skupštine u Novom Sadu, zaključno sa Prvodecembarskim aktom kada je stvorena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca. U pisanju su korišćene arhivska građa, onovremena štampa i publikacije i relevantna istoriografska literatura, kako bi navedeni istorijski period bio što preciznije i sveobuhvatnije analiziran.