Arhiva

Transformacija Beograda iz orijentalne varoši u prestonicu po uzoru na zapadnoevropske metropole odvijala se relativno brzo. Formiranje javnih prostora zauzimalo je značajno mesto u planskim i teorijskim razmatranjima razvoja grada, međutim u praksi se njegovo širenje odvijalo stihijski, bez ili mimo urbanističkih planova. Stoga je jedna od ključnih istoriografski prepoznatih karakteristika urbanog razvoja Beograda nedorečenost javnih prostora i celina. Jedna od retkih urbanih celina koja je realizovana prema inicijalnoj zamisli i koja je do danas zadržala prvobitni karakter jeste Univerzitetski centar, izgrađen na prostoru nekadašnjeg Trkališta, duž Bulevara kralja Aleksandra. Iako se ideja o njegovoj izgradnji razvijala i ostvarivala tokom šest burnih decenija, od perioda pre Prvog svetskog rata do sedme decenije prošlog veka, jasna i jedinstvena vizija nikad nije uobličena u vidu jednog planskog dokumenta po kojem će prostor biti oblikovan. Cilj rada je da transformacije ovog prostora prikaže kroz prizmu ideja i pojava koje su okarakterisale razvoj Beograda tokom poslednjih stopedeset godina.

Danilo Vladisavljević pripada generaciji arhitekata koji su na prelazu XIX u XX vek, ostavili značajan pečat u srpskoj arhitekturi. Istaknut doprinos u transformaciji javnog prostora u Beogradu, arhitekta Vladisavljević je pružio kroz pionirski, urbanistički poduhvat u vidu kompleksa Vojne bolnice na Vračaru, a posebno kroz plodotvornu saradnju sa inženjerom Milošem Savčićem prilikom izgradnje kompleksa beogradske klanice, na koje će ovom prilikom biti stavljen poseban akcenat. Potrebno je spomenuti i da je arhitekta Vladisavljević sa inženjerom Savčićem realizovao i višespratne poslovnice Prometnu, Izvoznu banku i Vračarsku štedionicu, a kad je reč o ostalim građevinama javne namene još i saradnju arhitekte Vladisavljevića sa arhitektom Svetozarem Jovanovićem na izgradnji Oficirske zadruge, kao i samostalnu realizaciju hotela Splendid i Union. Arhitekta Danilo Vladisavljević je svojim stilskim pluralizmom značajno doprineo reprezentativnosti gradskog jezgra, koje je krajem XIX i početkom XX veka sve više poprimalo odlike velikih evropskih centara.

Predmet ovog rada je uticaj vojske na oblikovanje urbanističke slike Beograda i javnog prostora srpske prestonice tokom 19. i početkom 20. veka. U radu su tumačena svedočanstva o odnosu urbanističkog (ne)planiranja naspram vojnih kompleksa odnosno objekata. Razmatrani su vojni aspekti u urbanističkoj slici Beograda ne samo u okviru odnosa između vojne tehnologije i urbanizma i mesta grada u vojnim strategijama odbrane, već i kao deo društvene i političke istorije Beograda i Srbije.

U dosadašnjim istoriografskim tumačenjima, nedovoljna pažnja je poklanjana procesima preinačavanja urbane matrice Beograda, uzrokovanih promenljivim socio-ekonomskim interesima. Neuhvatljiv u svom vremenu i tek sa distance razumljiv, kulturni identitet srpske prestonice se u poslednja dva veka često menjao, uporedo sa njenim prostornim proširivanjem, gustim izgrađivanjem i demografskim omasovljavanjem. Radikalna i umerenija graditeljska preinačavanja, prevashodno izazvana ratnim razaranjima, diskontinuitetima u razvoju društva, promenama političkih uređenja, vladarskih i arhitektonskih ideologija, rezultirala su preteranom stilskom šarolikošću i visinskom neujednačenošću izgrađenog fonda. Preinačavanja su uglavnom inicirana planskim odlukama viših društvenih instanci ili spontanim, najčešće neobrazloženim manifestacijama tihe građevinske evolucije. Transformacije srpske prestonice preduzimane tokom poslednja dva veka najpre u vazalnoj, a potom nezavisnoj srpskoj i jugoslovenskoj državi, nejednako su se odražavale na sistem zatečene gradske strukture i život u njoj. Na osnovu dosadašnjih kritičkih promišljanja, preinačavanja se mogu diferencirati prema obimu realizovanosti, civilizacijskoj primerenosti (ili neopravdanosti), stepenu obrazloženosti, urbanističko-arhitektonskoj metodologiji i ideološko-ekonomskim platformama na kojima su počivala.