STUDENTI SA SELA ARNEA GARBORGA: IZMEĐU STVARNOG I FIKTIVNOG

/in /by

U radu se analizira suprotstavljenost između studentske stvarnosti i nerealnih predstava (iluzija) o studentskom životu koju tematizuje jedan od klasika norveške književnosti, roman Studenti sa sela Arnea Garborga (Arne Garborg, Bondestudentar) iz 1883. godine. Proučava se kritika romantičarskog idealizma u romanu, izražena sukobljenošću lažnih, idealizovanih, predstava o studentskom životu i stvarnih iskustava. Sudar stvarnosti i fiktivnih predstava pokreće radnju romana i razvoj glavnog lika. U drugom delu rada se analiziraju reakcije čitalaca na Garborgov realistički prikaz akademskih studija u romanu.

KULTURA, KLASA I LAŽNI RODOSLOV U ROMANU MUDRA DECA ANĐELE KARTER

/in /by

Tumačenje kroz prizmu kulturoloških studija i kulturnog materijalizma osvetljava levičarske ideale Anđele Karter u njenom poslednjem romanu, „Mudra deca”. Roman tematizuje porodične laži u kući Hazard ne bi li poljuljao ukorenjene predstave o očinstvu, kulturi i klasnoj infrastrukturi u Velikoj Britaniji dvadesetog veka, izražavajući pritom snažnu postmodernu svest o pluralitetu istine i njenoj zloupotrebi od strane kulturno-hegemonskih grupa. Naratorka romana, Dora Čans, sa društvene margine pripoveda svoju istoriju isključenja iz klana Hazard, čuvene britanske pozorišne porodice, kao i o posledičnoj diskriminaciji u britanskoj kulturnoj sferi. Njena priča otkriva niz lažnih očinstava u rodoslovu Hazardovih koji podrivaju osnove britanskog klasnog poretka i omeđenost popularne i visoke kulture koji u velikoj meri počivaju na patrilinearnosti.

LAŽ U FILMU SLUČAJNI LJUBAVNICI PEDRA ALMODOVARA

/in /by

Svojim filmom Los amantes pasajeros (Slučajni ljubavnici) Pedro Almodovar (Pedro Almódovar) je filmu dao direktnu kritičku ulogu. Obilatim korišćenjem reči koje daju legitimitet izgovorenim lažima, Almodovarov film nam pruža korpus za analizu jezičkih sredstava kojima je u španskom jeziku moguće ostvariti komunikaciju zasnovanu na lažima. Imajući u vidu da ljudi prvenstveno i dominantno lažu koristeći jezik, sa lingvističke tačke gledišta, laž se može uzeti u analizu kao vrsta govornog čina. Budući da se laž obično posmatra iz ugla etike, naš rad se ovom pojavom bavi iz lingvističke perspektive i uzima u analizu laž kao vrstu govornog čina. Laganje se posmatra kao govorni čin neiskrenog ophođenja. Ovaj govorni čin direktno krši Grajsovu (Grice) maksimu istinitosti. Da bi određeni govorni čin (obećanje, pretnja, kompliment) bio uspešan, sagovornik mora da prepozna nameru govornika. Međutim, da bi se govorni čin laži smatrao uspešnim neophodno je da sagovornik ne prepozna nameru govornika.

FILIP K. DIK U AMAZONOVOM DVORCU

/in /by

Serija Čovek u visokom dvorcu primetno se razlikuje od romana Filipa K. Dika po kojem je snimljena, ali vernost adaptacije svakako je izgubila dominantno mesto u teoriji i kritici. Ukoliko se relevantnim kriterijumom za vrednovanje adaptacije smatra uspešnost u prevođenju i prenošenju ideja književnog dela, ova serija to nije uspela da uradi. Ona uvodi i naglašava elemente koji proizvode, intenziviraju i umnožavaju Dikovo lažno lažno umesto onih koji doprinose spoznaji unutrašnje istine. Usredsređivanjem na površinske posledice gubitka rata, a ne na Ameriku kao autoritarnu tvorevinu u kojoj se, zbog besomučne replikacije, ne samo predmetima, nego i stvarnostima više ne može pouzdano potvrditi autentičnost, ona ne uspeva da ukaže na ključne društvene, ekonomske i političke probleme i dileme tadašnjeg i sadašnjeg doba, kao što to Dikove jedinstvene fikcionalne stvarnosti čine. Ideja lažnog lažnog, nažalost, gledaocima je najuspešnije preneta transformacijom romana u proizvod sa potencijalom za besomučno replikovanje i komercijalnu eksploataciju.

CINIČNA DIJALEKTIKA PROSVETITELJSTVA STENLIJA KUBRIKA

/in /by

Rad analizira obmanjujuće i samoobmanjujuće aspekte društva u filmovima Stenlija Kubrika, koji ilustruju probleme prosvetiteljstva iz perspektive kritičke teorije i poststrukturalizma. Odiseja u svemiru nalazi osnove ničeanskih odnosa moći u ljudskoj prirodi, što je temelj jednodimenzionalnog, hladnoratovskog društva, u kojem se obmanjivanje komunista ili sopstvene populacije opravdava višim ciljevima. Film najavljuje i kontrakulturnu opoziciju, koja je izložena kritici u Paklenoj pomorandži. Kubrik ne prihvata klasično viđenje druge dimenzije. Ničeanska priroda tvori jezik i ponašanje omladinskih potkultura, a razlikovanje dobra i zla retorički se relativizuje. Agresivni junak potom je izložen fukoovskoj zatvorskoj disciplini, koju Kubrik kritikuje kao oduzimanje slobodne volje subjekta da donosi moralne odluke. Zabrana laganja i nasilja, odnosno normalizacija, ograničava slobodu, ali Kubrik pokazuje da svirepost glavnog lika postaje i javna vrlina (u skladu sa Horkhajmerom i Adornom), iskorišćena od društvenih elita. Kubrikova dijalektika prosvetiteljstva nosi ciničnu implikaciju da su neistina i nasilje podjednako neprijatelji i neizostavni delovi prosvetiteljstva.

NIŠTA NIJE KAO ŠTO IZGLEDA: ROMANI DŽANET VINTERSON UMETNOST I LAŽI I STRAST

/in /by

Slobodno se može reći da je jedan od puteva kojim se najčešće ide u savremenoj engleskoj književnosti onaj kojim se prihvata fiktivnost istorije i stvarnosti i rastaču granice između stvarnog i imaginarnog. Ovaj put je nesporno i često prisutan u radovima kontroverzne britanske autorke, Džanet Vinterson, čija proza predstavlja večito poigravanje činjenicama i fikcijom, realnošću i fantazijom. Njen roman Art and Lies (1995), zapostavljen od kritičara, epitomizacija je dezintegracije jasnog razgraničenja između (auto)biografije, istorije i fikcije putem niza binarnih koncepata kao što su umetnost/život, umetnost/laž ili činjenica/fikcija, koji transformišu naše poimanje istine i laži. Slične teme prožimaju i njen roman The Passion (1987), koji je doživeo širu afirmaciju. Paralele između ova dva dela sugerišu da postoji kontinuitet u literarnom bavljenju Vintersonove temama kao što su priroda istine i realnosti, status fikcije i istorijskih zapisa, kao i korisnost binarnog koncepta i etiketa. Cilj rada je da se istraži koliko ovi polifoni prozni komadi predstavljaju pobunu protiv jednoznačnih stavova, kako redefinišu istorijske koncepte kao činjenice i literarni narativ kao fabrikaciju i pokazuju sklonost ka istinosti imaginacije i nezvaničnim perspektivama.

LAŽI LIBERALIZMA U DELIMA IJANA MAKJUANA

/in /by

U radu se na korpusu od tri Makjuanova romana (Betonski vrt, Crni psi i Subota) lociraju momenti razotkrivanja ideoloških laži liberalizma. Nasuprot reputaciji liberalnog intelektualca koja prati Ijana Makjuana, rad pokazuje, da se dela koja se često čitaju kao svojevrsni omaž liberalizmu zapravo mogu interpretirati kao kritika istog. U Makjuanovim delima uočavaju se momenti žestoke kritike nuklearne porodice kao jednog od osnovnih stubova liberalne ideologije. Zatim se ukazuje na usku vezu između liberalizma i fašizma odnosno na postojanje onoga što Eko zove večnim fašizmom u Zapadnoj civilizaciji. Takođe, rad pruža uvid u paradoksalni osećaj hroničnog nedostatka slobode u liberalnim društvima i završava se ukazivanjem na primere pesimističnog stava prema budućnosti liberalnog društva ili moderne Zapadne civilizacije opterećene svojim istorijskim iskustvom fašizma kao i strukturno-ideološkom nemogućnošću da se on prevaziđe.

(DE)FALSIFIKOVANJE ŠKOTSKE ISTORIJE U KOMADU DŽONA MEKGRATA OVCA, JELEN I CRNA, CRNA NAFTA

/in /by

Osnovni cilj Džona Mekgrata prilikom pisanja ovog političkog komada sa elementima škotske istorije iz XVIII i XIX veka bio je da se razotkrije i defalsifikuje destruktivni obrazac ,,raščišćavanja’’ škotskih planinskih predela. Mekgratova verzija opisivanja ove političke prakse u potpunosti se kosi sa zvaničnim izveštajima o navodnom razvoju regiona nakon njene uspešne primene. Iako su brutalne metode raščišćavanja škotskih planinskih predela definitivno ostale u prošlosti, Mekgrat se u ovom komadu bavi pitanjem da li se osnovni postulati prethodno pomenutog fenomena mogu uočiti i u XX veku. Teorijski okvir rada počiva na akutno relevantnim kritičkim uvidima Ričove, Dosona, Farbera, Brauna, Inisa, kao i samog Mekgrata.

ISTINITE LAŽI MARIJA VARGASA LJOSE

/in /by

Tokom svoje književne karijere, peruanski nobelovac Mario Vargas Ljosa gotovo neprestano se, na različite načine, bavio motivom laži, koji ga je jednako zaokupljao u romanima (Grad i psi 1963, Zelena kuća 1966, Razgovor u Katedrali 1969, Pantaleon i posetiteljke 1973, Povest o Majti 1984, Diskretni heroj 2013, Pet uglova 2016), esejima (Istinite laži 1980, Umetnost laganja 1984, Istina o lažima 1990), dramskim delima (Keti i nilski konj 1983, Lepe oči, ružne slike 1996) i autobiografskom štivu (Riba u vodi 1993). U ovom članku ćemo pokušati da sagledamo sa kojih sve aspekata Vargas Ljosa govori o temi laži, u kojim razdobljima svog književnog puta i da li je tok vremena doneo izvesne promene u njegovom pogledu na to pitanje. Takođe ćemo pokušati da nađemo uzroke njegovog upornog vraćanja toj temi, uvidom u njegova prozna i esejistička dela, akademske članke i novinske tekstove, i da izvedene zaključke suočimo sa prethodnim istraživanjima.

ZAŠTO SI MI LAGAO – LAŽ I TRAUMA U ROMANU ČRNA MATI ZEMLA KRISTIANA NOVAKA

/in /by

Rad propituje koncept laži i laganja kao autoterapeutskog čina na način na koji ga prikazuje Kristian Novak u svome romanu Črna mati zemla. Složenost filozofskog koncepta istine (i laži) Novak ilustrira heterogenom strukturom romana koji se sastoji od pet akronološki poredanih poglavlja koja se bave različitim inačicama istine, ili, točnije, prikazuju kako se protagonistova egzistencijalna istina mijenja ovisno o tome tko je percipira i interpretira, i kada. Složenost odnosa između istine i laži dodatno komplicira autorovo poigravanje različitim žanrovima i(li) vrstama teksta – od prikaza znanstvenih istraživanja, preko čiste fikcije koja govori o životu odraslog protagonista do pseudoautobiografskog prikaza života protagonista-dječaka. Laž paralelno figurira kao kreativni i destruktivni element: izmišljanje je temelj književnog stvaralaštva (i Novak i njegov protagonist su pisci čime se ostvaruje neka metatekstualna veza romana kao fikcionalne tvorevine sa stvarnošću) i jedini način na koji se protagonist – dječak uspijeva nositi s proživljenom traumom, a istodobno laganje i život u izmišljenom svijetu podrivaju psihičku stabilnost Matije-dječaka i uništavaju ljubavnu vezu odrasloga Matije.