U ovom radu su prikazani nalazi sociološkog istraživanja kafana u selu Stapar, koje se nalazi na teritoriji Grada Sombora, u severozapadnom delu Srbije. U istraživanju je korišten metod studije slučaja, a rezultati su pokazali da je seoska kafana/kafe važna ustanova seoskog društva, jer obavlja više funkcija od značaja za selo. Takođe je ustanovljeno da se u seoskim kafanama/kafeima, na osoben način, prepliću tradiconalno i moderno.
Autor u formi sociološkog eseja analizira kafanu kao društvenu i kulturnu instituciju, način i stil života, deo svakodnevice i obrazac ponašanja. Sve to potkrepljuje izvodima iz dela znanih pisaca koji su se osvrtali i na kafanu. Na kraju ukazuje i na drugu stranu medalje, tj. na kafansku patologiju koja se vrhuni u alkoholizmu.
U radu se izlaže značenjska i strukturna sistematizacija naziva ugostiteskih objekata na srpskom jezičkom području. Ukazuje se i na moguće motive za nastajanje ovih imena.
Kafana, kako samo ime kaže, vezana je za pijenje kafe, uz koju je išlo i pušenje duvana. Prva kafana na tlu današnje Srbije otvorena je u Beogradu 1522. godine. Vremenom su pod Turcima otvarane i mehane, aščinice, karavansaraji i hanovi. Nestankom turske vlasti, opstale su samo kafane koje su imale široku ulogu – društvenu, ekonomsku, političku, kulturnu. U prethodnom istorijskom periodu, srednjovekovna Srbija je imala gostionice po gradovima. Gostioničaru se predavala roba, koju je morao da čuva i na polasku da je preda gostu. Crkveno pravo je zabranjivalo kliru da posećuje i poseduje gostionice. Najznačajniji gosti gostionica osim hodočasnika su trgovci, što je moralo da pozitivno deluje na razvoj ugostiteljstva. U statutima primorskih srpskih gradova različito su tretirane. U Budvanskom statutu se ne spominju, u Skadarskom su bili zabranjene, a u Kotorskom im je bilo propisan pravni položaj. Nije moguće uporediti, značaj gostionica i kafana u vremenima u kojima su postojale ali se može sa sigurnošću zaključiti da su gostionice, kao i kafane, imale veliki ekonomski značaj.
U uvodnom delu ovog rada daju se psihološke i kulturološke osnove ugostiteljskih objekata, sa ciljem da se u opštečovečanskom kontekstu sagleda mesto originalnog kulturnog fenomena označenog kao srpska kafana. Potom se, u glavnom delu rada daje analiza porekla pojedinih kulturnih jedinica od kojih se sastoji srpska kafana kao složena i slojevita kulturna činjenica, sa ciljem da se pokažu njeni kulturni koreni. Analiza pokazuje da je ona jedinstveni proizvod specifičnog spoja zapadnoevropskih, orijentalnih, autohtonih balkanskih, istočnoevropskih i originalnih srpskih kulturnih elemenata. Reč je o instituciji od nacionalnog značaja, kako zbog njene uloge u nacionalnoj prošlosti tako i zbog toga što predstavlja turistički brend. Zato treba planski raditi na njenom negovanju, unapređenju i turističkom valorizovanju.
Iako ne predstavljaju fenomene iste vrste, poređenje kafane kao društvene institucije i interneta kao tehnologije ima sociološkog značaja u kontekstu kafanologije. Takva komparacija u ovom radu obuhvataće upoređivanje kafanske i internetske društvenosti na temelju funkcija koje teoretičari pridaju jednom odnosno drugom fenomenu. Osnovna hipoteza jeste da većina funkcija koje se pripisuju kafani mogu da se primene na internet i obratno, što upućuje na zaključak da je u srži društvenog aspekta upotrebe interneta zapravo preslikavanje obrazaca društvenosti iz realnog u virtuelni prostor. Sledstveno tome, kafanska i internetska društvenost nisu suprotstavljeni već komplementarni koncepti. Internetska društvenost zapravo predstavlja verziju 2.0 svog kafanskog pandana, jer ishodi iz obrazaca društvenih odnosa svojstvenih periodu modernosti koje globalna društvena mreža unapređuje, seli u virtuelni prostor i pri tom, kako i svaka nova pojava, postavlja i nove kontroverze i dileme.
Na osnovu dostupnih podataka i slikarskih dela, razmatrani su istorijski i psihološki aspekti kafana kao i njihov uticaj na kulturu i stvaralaštvo XIX veka u Francuskoj. Kafane su imale katartičku funkciju i bile neka vrsta zaštićenih mesta koja su pružala podršku umetnicima u ispoljavanju novih i originalih ideja koje zvanična Akademija nije prihvatala. Kafana je prikazana u svetlu karaktera pojedinih umetnika, njihovih slikarskih dela i karijera. Pored pozitivne socijalne uloge kafane, rad se bavi i negativnim uticajima kao što su pojava alkoholizma i absentizma. Posebno je razmatrana povezanost promena u Van Gogovom stilu i dinamike njegovih psihičkih kriza. Dati su i ukratko rezultati empirijskog istraživanja promena u tehnici Van Gogovih slika iz pet perioda na osnovu Martindejlovih skala arousal potencijala i primordijalnog sadržaja. Na kraju se tema kafane razmatra u svetlu psihoanalitičkih teorija o umetnosti kao sublimaciji, katarzi i regresiji u službi ega.
Predmet istraživanja u ovom radu su kafane kao treća mesta, koja su definisana iz ugla sociološko-genealoškog pristupa. Genealogija je predložena kao teorijsko-metodološki okvir istraživanja, odnosno kao spacijalna istorija mestâ. Zadatak takve genealogije je da istraži spacijalizaciju jednog tipa društvenosti i socijalnog kapitala građanskog društva. U radu je naznačen i širi društveno- istorijski ambijent, u kojem se društvena uloga i značaj trećih mesta ogledao kroz njihov doprinos u procesima formiranja novih oblika društvenosti i javnog rezonovanja uopšte. Istorijski uspon kafana je u radu kontekstualizovan: u okvire pojave novog tipa kritičke javnosti u odnosu na staru reprezentativnu; u okvire procesa odvajanja privatne i javne sfere; i kao jedna vrsta do kraja neizdiferenciranog prostora, prekida i heterotopije, koja u socijalnoj geografiji građanskih društava stoji nasuprot postojećoj staleškoj diferencijaciji i budućoj prostorno-klasnoj segregaciji. U zaključku rada je istaknuto da, uprkos tome što su treća mesta bila povlašćeni društveni prostori, ona nisu jedina i fundamentalna mesta geneze racionalnog diskursa. Pa ipak, treća mesta imaju ključni značaj u procesima formiranja urbanih institutâ, obrazovanja javnog prostora, javnog govora, građanskih sloboda i legitimacije racionalnosti u društvima Zapadne Evrope.
Uprkos uvođenju ćirilice kao službene za srpski jezik njena upotreba pokazuje tendenciju daljeg pada. Pregled relevantne pravne i pravopisne građe pokazuje da je pitanje položaja ćirilice jedna od manifestacija ideološke borbe dveju grupacija, evro-regionalističke čije je uporište jezička politika iz 1972. godine, ustav iz 1974. godine i Mišljenje Venecijanske komisije sa nacionalno-centralističkom čije je uporište uporedno pravo država-članica Evropske Unije. Tok i odnos snaga u toj borbi prelamaju se u odlukama Ustavnog suda koji se, u pitanju ćirilice, nametnuo kao vrhovni pravopisni autoritet.
Muzejski festivali privlače veliki broj ljudi: neki dolaze samo tada (potencijalni posetioci redovnih muzejskih programa), dok drugi dolaze i mimo festivala (posetioci). Ovo istraživanje sprovedeno je tokom festivala Muzeji Srbije deset dana od 10 do 10 (N = 2472). U skladu sa teorijom planiranog ponašanja (TPP) i rezultatima ranijeg istraživanja koje je pokazalo da stavovi, subjektivne norme i opažena kontrola jasno diferenciraju posetioce od potencijalnih posetilaca redovnih muzejskih programa – prvi cilj ovog istraživanja bio je da se proveri da li se ti nalazi repliciraju. Drugi cilj je bio da se ispita da li TPP dodatno diferencira potencijalne posetioce u zavisnosti od namera da češće posećuju muzeje nakon festivala. Rezultati su potvrdili ranije nalaze i pokazali da stavovi i opažena kontrola dodatno diferenciraju potencijalne posetioce. Diskutovane su teorijske i praktične implikacije rezultata, kao i primenljivost koncepta potencijalne muzejske publike u kontekstu festivala.
Adresa: Rige od Fere 4, Beograd
Fiksni telefon: +381 11 2637 565
Faks: +381 11 2638 941
Elektronska pošta: kultura@zaprokul.org.rs
Sva prava zadržana | Časopis Kultura
